Dok društvenim mrežama kruže dramatične objave o „čudovišnom“ El Niñu koji se formira u Pacifiku, iza senzacionalističkih naslova stoji stvarna i ozbiljna vijest. Svjetska meteorološka organizacija (WMO) i američka Klimatska prognostička služba (NOAA) potvrdile su da se u centralnom i istočnom tropskom Pacifiku razvija novi El Niño – klimatski fenomen koji periodično mijenja vremenske obrasce na cijeloj planeti.
Prema posljednjim prognozama, vjerovatnoća da se El Niño u potpunosti razvije tokom ljeta iznosi oko 80 odsto, a da potraje kroz jesen i zimu 2026/27. čak preko 90 odsto. Pojedini modeli sugerišu da bi događaj mogao biti jak, mada meteorolozi upozoravaju da prognoze iz proljećnog perioda nose veću dozu nesigurnosti.
Šta je El Niño i zašto mijenja vrijeme na pola planete
U normalnim uslovima, snažni pasatski vjetrovi duvaju preko Pacifika prema zapadu i guraju toplu površinsku vodu ka Australiji i Indoneziji, dok se uz obalu Južne Amerike izdiže hladna voda iz dubina. Kada ti vjetrovi oslabe, topla voda se „prelije“ nazad prema istoku. Ogromna količina toplote koja se tada oslobađa u atmosferu preuređuje vremenske obrasce širom svijeta.
Posljedice su dobro dokumentovane: suše u Australiji, Indoneziji i južnoj Africi, poplave u Peruu i Ekvadoru, oslabljeni monsuni u južnoj Aziji, smanjena aktivnost uragana u Atlantiku i – što je možda najvažnije – skok globalne prosječne temperature. Godine u kojima traje jak El Niño po pravilu obaraju temperaturne rekorde.
Šta predviđaju za narednih godinu dana
Ako se prognoze ostvare, svijet u narednih 12 do 18 mjeseci može očekivati:
Nove globalne temperaturne rekorde. El Niño dodaje toplotu na već zagrijanu planetu, pa postoji realna mogućnost da 2026. i posebno 2027. budu među najtoplijim godinama otkad postoje mjerenja.
Probleme u proizvodnji hrane. Suše u jugoistočnoj Aziji i Australiji istorijski pogađaju proizvodnju riže, šećerne trske, palminog ulja i pšenice. Slabiji monsun u Indiji može dodatno smanjiti prinose, a suša u zapadnoj Africi prijeti kakau i kafi. To se po pravilu prelijeva na svjetske berze i cijene prehrambenih proizvoda.
Poplave i kolaps ribolova u Južnoj Americi. Topla voda uz obalu Perua prekida priliv hranljivih materija iz dubina, što ruši ulov inćuna – jedne od najvažnijih ribolovnih industrija na svijetu – i podiže cijene riblje hrane za stočarstvo i akvakulturu.
Mirniju sezonu uragana u Atlantiku, ali zato aktivniju u Pacifiku.
A šta to znači za Evropu i Balkan?
Ovdje je potrebna doza opreza koju senzacionalistički postovi izostavljaju: uticaj El Niña na Evropu je slabiji i posredniji nego na tropske regije. Naš kontinent je daleko od Pacifika, pa se efekti osjećaju uglavnom kroz globalno zagrijavanje atmosfere i pomjeranje velikih vazdušnih strujanja.
Ipak, klimatolozi izdvajaju nekoliko tendencija koje su se ponavljale tokom prethodnih jakih El Niño epizoda:
Topliji ostatak godine. Sezonske prognoze WMO za ljeto već pokazuju natprosječne temperature nad gotovo cijelom Evropom i sjevernom Afrikom. Za naš region to znači povećan rizik od toplotnih talasa i suše tokom ljeta, sa svim posljedicama po poljoprivredu, vodosnabdijevanje i energetiku.
Blaga prva polovina zime, uz mogućnost hladnog preokreta krajem zime. Tokom El Niño zima u Evropi se često bilježi blag početak sezone, ali u februaru raste vjerovatnoća slabljenja polarnog vrtloga, što može donijeti prodore hladnog vazduha i snijeg na Balkan upravo kada se zima već „otpisuje“.
Vlažnija zima na jugu kontinenta. Mediteran i jug Evrope tokom El Niña naginju kišovitijim zimama, što za naše krajeve može značiti više padavina i povećan rizik od poplava u slivovima Drine, Save i Bosne.
Posljedice po ljude i privredu
Najdirektniji udar prosječno domaćinstvo u BiH i regionu osjetiće preko cijena. Šećer, riža, kafa, kakao i jestiva ulja su proizvodi čije svjetske cijene istorijski rastu tokom jakih El Niño epizoda – a sve njih uvozimo. Domaća poljoprivreda je izloženija ljetnim sušama i ekstremnim padavinama nego samom El Niñu, ali u godini kada se ta dva faktora poklope, prinosi kukuruza, voća i povrća mogu ozbiljno stradati.
Energetski sektor takođe nije imun: sušna ljeta znače niže vodostaje i manju proizvodnju hidroelektrana, što je za Republiku Srpsku i BiH, gdje hidroenergija čini značajan dio proizvodnje struje, direktan ekonomski rizik.
Pouka iz 1877. godine
Objave na mrežama podsjećaju na El Niño iz 1877/78. godine, najjači ikada zabilježen, koji je doprinio sušama i gladi sa više desetina miliona žrtava širom Indije, Kine, Brazila i Afrike. Istoričari, međutim, naglašavaju da klimatski fenomen nije ubijao sam – katastrofu su omogućili kolonijalne politike koje su izvozile hranu iz pogođenih regiona i potpuno odsustvo sistema za reagovanje.
Upravo to je ključna razlika u odnosu na danas. Satelitski nadzor, mreže za rano upozoravanje i međunarodna koordinacija postoje upravo zato da se klimatska anomalija ne pretvori u humanitarnu katastrofu. El Niño 2026. neće biti ponavljanje 1877. godine – ali će biti test koliko smo spremni na svijet u kojem ekstremno vrijeme postaje pravilo, a ne izuzetak. Više o ovoj temi pratite u rubrici klimatske promjene.