Na današnji dan, 5. februara 1994. godine, tokom rata u BiH, na pijaci Markale u centru Sarajeva, od samo „jedne minobacačke granate“ kalibra 120 mm, poginulo je 68 ljudi, 142 je ranjeno, a za događaj su, naravno, od strane vlasti Alije Izetbegovića kao i od Kolektivnog zapada odmah optuženi Srbi.
Događaj je odmah iskorišćen kako bi se izdejstvovalo povlačenje teškog oružja sa položaja oko Sarajeva, a zahtjev Republike Srpske da se osnuje istražni tim u kom bi bili oficiri Vojske RS kao i Armije BiH, kako bi se razjasnili svi detalji događaja, odmah je odbijen i nikada nije sproveden u djelo.
Pitanje, ko je tu i šta imao da sakrije, pa pomenuta komisija nije osnovana, i danas je otvoreno i čeka odgovor. Iako nema ni jednog jedinog balističkog dokaza za tvrdnju da je granata došla sa srpskih položaja oko grada, sarajevski mediji i danas, na 32. godišnjicu Markala kategorički tvrde da je „granata ispaljena s položaja Vojske Republike Srpske“, da je „minobacačka granata 120 mm ispaljena sa agresorskih položaja ubila 69 i ranila 142 civila“, da su „Markale postale simbol terorisanja građana Sarajeva tokom opsade“, da je „napad na Markale dio sistematskog granatiranja Sarajeva“, da je „sudski utvrđeno da je granata došla sa položaja VRS“, da „negiranje masakra predstavlja pokušaj revizije presuđenih činjenica“.
Kao dokaz za tvrdnju da je „sudski presuđeno da je granata došla sa položaja VRS“, da je prema tome, taj događaj „pravno i istorijski zaključen“, u sarajevskim medijima već godinama koristi se presuda protiv generala Stanislava Galića, u slučaju prvog napada na Markale i generala Dragomira Miloševića u slučaju drugog napada na Markale iz avgusta 1995. godine, u Haškom tribunalu.
Kada se međutim, malo dublje uđe u analizu pomenutih presuda postaje jasno da Haški tribunal ni u ova dva kao ni u nekim drugim slučajevima nije sudio za eksplozije na Markalama kao za izolovane incidente nego za „kampanju snajperskih i artiljerijskih napada na Sarajevo“, a u presudama Markale se pojavljuju tek kao jedan od događaja u okviru šireg obrasca, odnosno konteksta.
Haški sud je navodno „utvrdio“ da je „Vojska RS vodila kampanju granatiranja civila, da su granate dolazile sa teritorije pod njenom kontrolom, da su Markale dio tog obrasca i da komandanti snose komandnu odgovornost“. Presuda dvojici generala koju Sarajevo danas eksploatiše kao „istorijsku činjenicu“ što se Markala tiče nije dakle zasnovana na osnovu balističke rekonstrukcije i balističkih dokaza već na osnovu komandne odgovornosti generala i to u širem kontekstu „granatiranja Sarajeva“.
Podsjećanja radi, Haški tribunal je januara 2004. godine, u procesu protiv generala VRS Stanislava Galića, ovom oficiru na teret stavio i komandnu odgovornost za taj događaj. Tada je na sudu predstavljen izvještaj balističara Berka Zečevića koji je naveo da postoji šest mogućih mjesta sa kojih je granata 5. februara 1994. mogla biti ispaljena, i da su na pet mjesta bili položaji VRS a na jednom položaj Armije RBiH. Zečević je naveo da je položaj Armije BiH bio vidljiv posmatračima UNPROFOR-a koji su potvrdili da tog dana ni jedna granta nije ispaljena sa tog mjesta. Zečević je konačno utvrdio da je projektil ispaljen sa srpskih položaja iz sela Mrkovići, sjeveroistočno od Sarajeva. Galić je tada osuđen na doživotnu robiju.
Neki drugi međunarodni eksperti u međuvremenu su izašli sa drugačijim, dijametralno suprotnim zaključcima.
„Zahvaljujući muslimanskoj i zapadnoj propagandi ovaj događaj postao je bič u rukama stranih moćnika protiv Srba i Republike Srpske kako bi se preokrenuo tok građanskog rata u BiH“, pišu na godišnjicu Markala „Večernje novosti“.
Više od tri decenije kasnije, Markale su i dalje, kao i prvog dana, daleko od konačne istine i konačnih zaključaka a kamoli od sudskog epiloga koji bi potvrdio ko je i kada, gdje, planirao, i sa kojim motivima naredio masakr ljudi na gradskoj pijaci. Ovdje valja imati u vidu da su Markale poslije drugog napada, u avgustu 1995. godine kada je ubijeno 37 ljudi, poslužile kao jedan od razloga za NATO bombardovanje srpskih položaja tokom kog su na sarajevsko-romanijsku regiju bačene velike količine uranijumskih bombi čije se posljedice osjećaju i dan-danas.
Nešto slično desilo se i četiri godine kasnije, u Srbiji, na Kosovu i Metohiji kada je, u vjerovatno najvećoj obavještajno medijskoj prevari vijeka, insceniran navodni masakr Albanaca u Račku koji je poslužio kao neposredni povod za bombardovanje Srbije u proljeće 1999. godine.
Slobodan Đ. Bijelić, poslanik Prvog saziva Narodne skupštine Republike Srpske, ispričao je za „Večernje Novosti“ da, „kada čovjek iz te epohe, danas razmišlja o takozvanom masakru na sarajevskoj pijaci Markale od 5. februara 1994, neminovno mu se nameće vertikala sa slikom iz maja 1992. godine i ‘masakrom’ u Ulici Vase Miskina u redu za hljeb, nakon kojeg su oni koji su se samoprozvali ‘svjetska javnost’ odmah stali na stranu samoproglašene države BiH“.
„Znali smo da je u pitanju monstruozna provokacija sa stradanjem zatečenog, nevinog stanovništva ili – sopstvenog naroda. Pamtimo kontroverzne detalje na snimcima koje su sačinile već pripremljene i, gle čuda, tu ‘zatečene’ kamere svjetskih medijskih kuća. Bilo je tu već starih leševa, dopremljenih sa drugih prostora, nekih ‘lutaka’ dopremljenih iz konfekcijskih prodavnica ili butika garderobe, vojnika tzv. Armije BiH već pripremljenih za pospremanje, pomoć ili intervenciju za evakuisanje ranjenih, kao i mnogo toga što je i dan-danas ostalo nerazjašnjeno“, ispričao je Bijelić.
Dodao je da su Markale jedna velika podvala srpskom narodu, jer se zna za dogovor efendije Mustafe Cerića i Alije Izetbegovića da se žrtvuju neki ljudi kako bi se tražila međunarodna intervencija, po istom scenariju kako je 1995. godine rađeno i u Srebrenici.
„Markale su podvala zato što taj zločin nisu počinili Srbi ali su Srbi okrivljeni“, svjedočio je prije koju godinu Branimir Kojić, predsjednik Skupštine Republičke organizacije porodica zarobljenih i poginulih boraca i nestalih civila RS.
Događaj je u međuvremenu bio predmet istrage čitavog niza zavisnih i nezavisnih komisija, dio tih izvještaja bio je, očekivano, tako koncipiran da unese još veću zabunu i čitav istražni postupak gurne u još dublju maglu. Drugi izvještaji bili su mnogo objektivniji, sa većom stručnom težinom.
Tako je prva nezavisna komisija iz 1995. godine utvrdila da „ne postoje jasni dokazi ko je odgovaran za prvi napad na pijacu Markale“. Ovaj navod potvrdio je i Jasuši Akaši, tadašnji izaslanik generalnog sekretara UN za Balkan.
Akaši je i 17 godina kasnije, 2011. ponovio da „još uvijek nije jasno ko je odgovoran za Markale 1994. godine. Japanski diplomata osnovao je 1995. godine odbor UN u kome su bila petorica stručnjaka iz pet različitih zemalja i taj odbor došao je do zaključka da je granata mogla biti ispaljena sa lokacija pod kontrolom Armije RBiH ili Vojske RS. Slučaj je tada, po zaključku UN ostao nerazjašnjen.
U prvobitnom izvještaju UNPROFOR-a, koji sarajevski mediji od početka guraju u stranu, ne pominju ga, navedeno je da je granata ispaljena sa pozicija pod kontrolom muslimana. Ubrzo je, međutim, tadašnji komandant ove misije general Majkl Rouz korigovao izvještaj rekavši da ne može da se utvrdi odakle je granata došla. Isti zaključak naveden je i u kasnijem, temeljitijem izvještaju UNPROFOR-a.
Simptomatično, poslije drugog napada na Markale, avgusta 1995. godine, kada je, navodno, ispaljeno pet granata i poginulo 37 ljudi, UNPROFOR je ubrzo, bez ikakve dileme, zaključio da je „svih pet granata ispaljeno sa položaja VRS“.
Komandant ruskog bataljona u sarajevskom regionu, pukovnik Andrej Demurenko, koji je bio načelnik štaba jednog sektora mirovne misije UN u Sarajevu, predstavio je svojevremeno dva izvještaja. Autor jednog bio je francuski oficir, a drugog oficir bošnjačke ili hrvatske nacionalnosti. U izvještajima su bili navedeni izračunati uglovi dolaska projektila i slijetanja projektila na mjesto udara.
Ruski pukovnik, kako je sam naveo, otišao je tada do mjesta na kome je, navodno, trebalo da budu srpski minobacači i na tom mjestu, na površini od 100 kvadrata, nije našao tragove minobacača, a da je drugo mjesto, odakle je navodno gađana pijaca, bilo šumovito.
„Osim toga, zbog zgrada koje okružuju Markale, ni slučajno nije mogla stići granata sa srpskih položaja. Svakome ko barem malo zna nešto o artiljeriji jasno je da granata ne može da šeta. Osim toga, bilo je nelogično da jedna granata pobije i rani tolike ljude, a dvije ostale nisu nikoga ni ogrebale“, rekao je svojevremeno pukovnik Demurenko.
General u penziji Jovan Milanović, nekadašnji obavještajac Vojske Srbije, svojevremeno je za Srnu ispričao da je operacija za eksploziju na pijaci Markale projektovana i da su na tome radile američke tajne službe i muslimanske snage iz BiH.
Milanović je ispričao da je iz dva izvora međunarodnih snaga u BiH dobio informaciju da je nedaleko od Vašingtona u mjestu Aleksandrija na rijeci Potomak napravljena maketa pijace Markale i da su tamo proračunavali efekte, odnosno gubitke pa je cijela operacija pripremana mjesec dana ranije nego što je izvedena.
Milanović je dodao da poznaje pijacu Markale, jer je nekada živio u Sarajevu, te da nije realno da je na pijacu mogla da padne srpska granata.
„Postojala je i ruska i francuska ekspertiza tog događaja. Francuzima, takođe, nije bilo dozvoljeno da tu ekspertizu eksploatišu s ciljem istine. I drugi su vršili procjene, ali je sve zaustavljeno, sakriveno i izmanipulisano dok UN ne završe posao koji su namijenili. Smisao toga je taj model upotrijebiti za buduće operacije kao što je urađeno u Račku 15. januara 1999. godine“, rekao je Milanović.
Poslije drugog masakra na Markalama, poznato je, uslijedilo je bombardovanje položaja Vojske RS. Šta je sve na područje oko Sarajeva bačeno, kakvi sve otrovi, znaju oni koji su to radili. Veliki broj ljudi iz Hadžića koji su posebno bili na udaru poslije Dejtonskog sporazuma iselio se u Bratunac. Veliki broj tih ljudi u međuvremenu preminuo je od različitih vrsta kancera, mnogi su danas bolesni, a kao razlog velike stope obolijevanja pominje se osiromašeni uranijum kojim je to područje putem bombi zasipano.